Veik staða samkvæmt mælikvarðanum

Hér er útskýrt hvernig einkunnin er reiknuð, hvaðan gögnin koma og hvar þau takmarkast. Ekkert hér hefur áhrif á tölurnar sjálfar.

1. Við skoðum 12 mælikvarða á efnahaginn, til dæmis hagvöxt, atvinnuleysi, útflutning sjávarafurða, verðbólgu, orkuverð og gengi krónunnar.
2. Hver mælikvarði fær stig frá −100 til +100. Dæmi: 6% hagvöxtur gefur +100, 2% gefur 0 og −2% gefur −100.
3. Mikilvægustu mælikvarðarnir vega mest: hagvöxtur 15%, gengi krónunnar (viðskiptavegið) 12%, atvinnuleysi 10% og svo framvegis.
4. Stigin eru margfölduð með vægi og lögð saman. Útkoman er einkunnin, og sundurliðunin sýnir hvað hver liður leggur til.
5. Einkunnin fellur svo í einn af fimm flokkum, frá ⛈️ Mjög veikri stöðu (−100 til −50) upp í ☀️ Mjög sterka stöðu (+50 til +100).

Nánar um aðferðina

Hvað mælir einkunnin? Blöndu þriggja þátta: umsvif (hagvöxtur, störf, ferðaþjónusta, sjávarútvegur), afkomu heimila (atvinnuleysi, kaupmáttur, lánadæmið, orkuverð) og verðstöðugleika (verðbólga og gengi krónunnar). Hún mælir ekki hagsveifluna eina, og heitin „sterk“ og „veik“ staða lýsa niðurstöðu líkansins, ekki opinberri greiningu.

Núllpunkturinn: hver mælikvarði fær 0 stig við valið viðmið (t.d. 2% hagvöxtur, 4,5% atvinnuleysi, 2,5% verðbólga). Viðmiðin eru ekki kvörðuð út frá meðaltali neins tímabils, svo 0 merkir ekki „venjulegt ár“.

Gögn sem vantar: ef mælikvarða vantar fyrir tímabil er hann felldur út og vægi hinna hækkað hlutfallslega. Spárárin byggja aðeins á þeim mælikvörðum sem spáin nær til og fyrstu árin vantar ferðaþjónustugögn. Þess vegna sýnir síðan gagnadekkun, raunvægi og samanburð á sömu mælikvörðum.

Af hverju vegur vinnumarkaðurinn svona þungt? Hann vegur samtals 26%: atvinnuleysisstigið (10%) sýnir slakann, breyting þess (8%) grípur vendipunkta snemma, því atvinnuleysi stekkur upp í byrjun hverrar niðursveiflu á Íslandi, og fjölgun starfandi (8%) sýnir hvort störfum fjölgar. Stigið og breytingin skarast: þegar bæði benda í sömu átt er dregið smám saman úr vægi breytingarinnar eftir því sem stigið er skýrara, niður í helming, svo vinnumarkaðurinn ráði ekki einn fyrirsögninni. Afslátturinn eykst samfellt, svo örlítil hreyfing á atvinnuleysi hreyfir einkunnina aldrei í stökki.

Verðbólga: einkunnin notar VNV án húsnæðis, en viðvörunarljósið almenna VNV. 2,5% verðbólgumarkmið Seðlabankans miðast við almenna VNV; að nota sama viðmið á VNV án húsnæðis er val líkansins. Húsnæðisliðurinn var tekinn út til að tvítelja ekki hækkun húsnæðisverðs, sem kemur inn í gegnum húsnæðisverð og lánadæmið. Skörunin er þó aðeins að hluta: húsnæðisliður VNV mælir kostnað við að búa í húsnæði (m.a. leigu og reiknaða leigu), en húsnæðisverð mælir eignaverð. Án hans hverfur hækkun húsnæðiskostnaðar leigjenda og eigenda úr verðbólgumælingu einkunnarinnar.

„Hvernig metum við árið með gögnum dagsins í dag?“ er önnur spurning en „Hvað hefðum við getað vitað þá?“ Tímavélin svarar þeirri fyrri. Á sínum tíma birtust tölur vikum eða mánuðum seinna og voru oft endurskoðaðar eftir á, hagvöxtur stundum um prósentustig eða meira, svo árið getur virst skýrara núna en það var þá.

Gjaldmiðlaval breytir aðeins fjárhæðum: krónutölur eru umreiknaðar á meðalgengi viðkomandi árs (núna: nýjasta viðmiðunargengi ECB). Einkunn, prósentur og ávöxtun breytast ekki.

Orkuverð: 12 mánaða breyting á verði rafmagns og hita (VIS01308, CP045) og eldsneytis (CP0722), mæld til sama mánaðar og almenn vísitala neysluverðs (VIS01000). Hvor liður er leiðréttur fyrir verðbólgu, (1 + breyting) / (1 + verðbólga) − 1, og vegnir saman 46/54 eftir vægi þeirra í VNV (3,07% og 3,61%). Á síðunni Lífið á Íslandi eru báðar tölurnar sýndar: breyting að nafnverði og breyting umfram verðbólgu.

Forsendur sem má deila um: sterkari króna gefur jákvæð stig (meiri kaupmáttur, minni innflutt verðbólga) þótt hún geti þrengt að útflutningi, og hækkun raunverðs húsnæðis gefur jákvæð stig (betri eignastaða, umsvif) þótt hún þyngi fyrstu kaup. Prófað var að láta þessa liði aldrei gefa jákvæð stig (útreikningur 30. okt. 2026): einkunn síðustu 12 mánaða færi úr −25 í −26, en sterk ár lækka, t.d. 2016 úr +58 í +46 og 2005 úr +38 í +26. Röð áranna breytist lítið, svo líkaninu hefur ekki verið breytt; mikil hækkun raunverðs húsnæðis kveikir þó viðvörunarljós.

Eignir: alþjóðleg hlutabréf eru iShares MSCI World ETF (URTH) og bandarísk hlutabréf SPDR S&P 500 ETF (SPY), hvort tveggja verð leiðrétt fyrir arði (adjusted close frá Yahoo Finance); gull er PAX Gold (PAXG) á Kraken, með mánaðargögn frá október 2019, og árleg meðalverð LBMA fyrir 2020; Bitcoin er frá Kraken. OMXI15 er verðvísitala án arðs, sýnd frá október 2016, og er ekki tengd eldri vísitölum (ICEX-15, OMXI8, OMXI6).

„Núna“ ber saman síðustu 12 mánuði við 12 mánuðina þar á undan. 🔮 Spárárin byggja á þjóðhagsspá Hagstofunnar. Viðvörunarljósin eru sýnd aðskilin frá einkunninni því þau sýna áhættu sem einkunnin nær ekki yfir, eins og erlendar lántökur eða húsnæðisbólu. Bitcoin, gull, skuldabréf, hlutabréf, lén, afli og matvöruverð eru bara til fróðleiks og hafa ekki áhrif á einkunnina.

Orðalag Kibbu um breytingar fylgir föstum mörkum: undir 0,5% er „álíka“, 0,5–2% „aðeins“, 2–5% „töluvert“ og 5% eða meira „mikið“, jafnt upp og niður.

Mánaðarsýnin

Mánaðarskalinn metur hvern mánuð út frá 12 mánuðum fram að honum, bornum saman við 12 mánuðina þar á undan. Landsframleiðsla og húsnæðisverð eru ársfjórðungsleg, svo notaður er nýjasti ársfjórðungurinn; útflutningur sjávarafurða notar síðasta heila ár. Styrkur krónunnar byggir á viðskiptaveginni gengisvísitölu BIS, sem nær líka yfir 2009–2018 þegar Seðlabanki Evrópu birti ekki gengi krónunnar.